Trong thú y, đường tiêm là một trong những đường dùng thuốc phổ biến nhất nhằm điều trị, phòng bệnh và nâng cao sức khỏe vật nuôi. Đường tiêm thường được lựa chọn khi vật nuôi không thể ăn uống bình thường, khi cần tác dụng nhanh hoặc khi thuốc không bền qua đường tiêu hóa.
Hiểu thuốc được hấp thu như thế nào khi tiêm cho vật nuôi không chỉ là kiến thức chuyên môn, mà còn là chìa khóa quyết định hiệu quả điều trị và tỷ lệ hồi phục của đàn.
Vậy thuốc sau khi tiêm đi vào cơ thể ra sao?
Vì sao cùng một loại thuốc nhưng tiêm khác vị trí lại cho hiệu quả khác nhau?
Những yếu tố nào ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ và mức độ hấp thu thuốc?
Hãy cùng Fivevet khám phá quá trình hấp thu thuốc qua đường tiêm trên vật nuôi, đồng thời nắm rõ những điểm mấu chốt cần lưu ý khi sử dụng thuốc để điều trị đúng - nhanh - an toàn - tiết kiệm chi phí cho người chăn nuôi.
Sự hấp thu thuốc qua đường tiêm của vật nuôi
1. Phân loại và đặc điểm các đường tiêm trong thú y
Phân loại và đặc điểm của các đường tiêm1.1. Tiêm/truyền tĩnh mạch (Intravenous injection - IV)
Tiêm/truyền tĩnh mạch (IV) được xem là đường đưa thuốc nhanh nhất vào cơ thể vật nuôi, vì thuốc đi thẳng vào hệ tuần hoàn chung mà không cần qua giai đoạn hấp thu. Nhờ đó, nồng độ thuốc trong huyết tương đạt đỉnh rất nhanh, giúp phát huy tác dụng gần như tức thì.
Vì sao đường tiêm tĩnh mạch được ưu tiên trong nhiều trường hợp?
Ưu điểm nổi bật của đường IV là khả năng xác định liều chính xác và kiểm soát chặt chẽ lượng thuốc đưa vào cơ thể. Nhờ đó, đường dùng này phù hợp trong các trường hợp cần tác dụng nhanh hoặc cần theo dõi sát đáp ứng điều trị.
Những rủi ro cần đặc biệt lưu ý khi tiêm/truyền IV
Bên cạnh hiệu quả nhanh, đường tiêm tĩnh mạch cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu thực hiện không đúng kỹ thuật. Vật nuôi có thể:
- Đau tại vị trí tiêm
- Gặp tình trạng viêm tĩnh mạch hoặc hình thành huyết khối
- Nguy cơ ngộ độc cao hơn so với các đường tiêm khác nếu xảy ra sai sót.
Làm thế nào để tiêm/truyền tĩnh mạch an toàn?
Để hạn chế các phản ứng bất lợi và tránh nguy cơ sốc, thuốc thường cần được tiêm hoặc truyền với tốc độ chậm và được kiểm soát, đặc biệt đối với các thuốc có tác dụng mạnh hoặc độc tính cao.
1.2. Tiêm bắp (Intramuscular – IM)
Tiêm bắp là một trong những đường tiêm phổ biến nhất trong thú y, áp dụng được trên nhiều loài vật nuôi như trâu, bò, lợn, gà,… vì kỹ thuật tương đối đơn giản. Tiêm bắp là đường đưa thuốc vào cơ/bó sợi cơ nằm dưới da.
Vì sao tiêm bắp được sử dụng nhiều?
Sau khi tiêm bắp, thuốc được hấp thu nhanh hơn đường uống và tiêm dưới da, nhưng chậm hơn tiêm tĩnh mạch. Nhờ đó, tiêm bắp phù hợp với hầu hết các tình huống điều trị cần thuốc phát huy tác dụng tương đối nhanh, nhưng không đòi hỏi kỹ thuật cao hay trang thiết bị phức tạp như tiêm/truyền IV.
Ưu và nhược điểm của tiêm bắp:
So với nhiều đường dùng khác, tiêm bắp thường ít gây kích ứng tại chỗ, do mô cơ có khả năng phân tán và hấp thu thuốc tốt. Tuy nhiên, mỗi vị trí tiêm bắp chỉ cho phép một thể tích thuốc nhất định.
Nếu tiêm quá thể tích thuốc giới hạn tại một vị trí, đặc biệt tiêm lặp lại nhiều lần hoặc không đúng kỹ thuật, vật nuôi có thể bị đau tại vị trí tiêm, tổn thương mô cơ, đồng thời làm tăng nguy cơ tồn dư thuốc trong mô cơ
Ở một số giống chó và mèo như chó Greyhound Ý, Chihuahua, Yorkshire Terrier, Poodle, chó không lông Trung Quốc, mèo Sphynx và mèo lông ngắn phương Đông có khối lượng cơ nhỏ nên nguy cơ tiêm nhầm vào mô mỡ cao hơn, gây hấp thu thuốc chậm, đồng thời làm tăng nguy cơ đau, kích ứng tại chỗ hoặc tổn thương thần kinh. Trong trường hợp này, thường ưu tiên sử dụng tiêm dưới da.
Những yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ hấp thu thuốc khi tiêm bắp
Tốc độ hấp thu thuốc qua đường IM không cố định, mà có thể nhanh hoặc chậm tùy từng tình huống, phụ thuộc vào:
- Lưu lượng máu tại mô cơ (bị ảnh hưởng bởi stress và mức độ vận động của vật nuôi)
- Đặc tính của thuốc: độ tan, nồng độ dung dịch tiêm
- Vị trí tiêm bắp
1.3. Tiêm dưới da (Subcutaneous – SC)
Tiêm dưới da là đường đưa thuốc vào lớp mô liên kết ngay dưới da được tạo thành từ một mạng lưới các tế bào chất béo và collagen, nơi có mật độ mạch máu thấp hơn so với mô cơ. Do đặc điểm này, thuốc tiêm dưới da thường được hấp thu chậm hơn so với tiêm bắp và tiêm tĩnh mạch, dẫn đến thời gian tác dụng kéo dài hơn.
Tiêm dưới da thường chỉ phù hợp với liều và thể tích thuốc nhỏ, nhằm hạn chế đau và phản ứng tại chỗ. Việc sử dụng thể tích lớn có thể gây căng mô, khó khuếch tán thuốc và làm tăng nguy cơ kích ứng.
Tiêm dưới da có thể gây kích ứng tại vị trí tiêm, đặc biệt với các dung dịch có pH không phù hợp hoặc có tính kích ứng cao. Phản ứng tại chỗ có thể ảnh hưởng đến sự phân bố thuốc và mức độ chấp nhận của vật nuôi.
2. Thuốc qua đường tiêm được hấp thu như thế nào?
Sau khi tiêm thuốc (không qua đường tĩnh mạch) các phân tử thuốc có khả năng khuếch tán sẽ đi qua thành mao mạch nhờ sự khuếch tán và lọc. Trong đó, khuếch tán là cơ chế chủ yếu đối với các phân tử tan trong lipid, các phân tử nhỏ không tan trong lipid và các ion.
Do đa số các mao mạch có cấu trúc dạng lỗ (fenestrated capillaries) nên các thuốc đi qua thành mao mạch với tốc độ rất nhanh so với các màng sinh học khác trong cơ thể. Trên thực tế, tốc độ di chuyển của phần lớn thuốc từ vị trí tiêm vào tuần hoàn chủ yếu bị giới hạn bởi lưu lượng máu tại chỗ tiêm, chứ không phải bởi khả năng thấm của thành mao mạch.
Tuy nhiên, tại các hàng rào máu - mô như hàng rào máu - não, máu - dịch não tủy, máu - võng mạc và máu - tinh hoàn, các tế bào nội mô có mối nối gian bào chặt chẽ, làm hạn chế sự xâm nhập của thuốc vào các mô này.
Đối với các thuốc có khối lượng phân tử lớn (>20.000 dalton), khả năng khuếch tán trực tiếp qua mao mạch bị hạn chế nên thuốc được hấp thu chủ yếu thông qua hệ bạch huyết trước khi đi vào tuần hoàn máu.
3. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến sự hấp thu của thuốc tiêm đối với vật nuôi?
3.1. Tính chất lý hóa của thuốc
Tốc độ hấp thu thuốc từ bắp hoặc từ mô dưới da phụ thuộc vào nồng độ thuốc, độ tan trong lipid, độ thẩm thấu của dung dịch, thể tích tiêm, cũng như các yếu tố bào chế khác.
Việc sử dụng tá dược nền dầu hoặc bào chế ở dạng hỗn dịch giúp làm chậm quá trình hấp thu từ đó kéo dài thời gian tác dụng, phù hợp cho các chế phẩm cần giải phóng chậm hoặc duy trì nồng độ thuốc ổn định trong thời gian dài.
3.2. Vị trí dùng thuốc
- Tiêm tĩnh mạch: thuốc vào thẳng máu, sinh khả dụng 100%.
- Tiêm bắp: hấp thu nhanh, phụ thuộc mức độ tưới máu cơ.
- Tiêm dưới da: hấp thu chậm hơn, thường dùng cho thuốc tác dụng kéo dài.
Việc tăng lưu lượng máu tại vị trí tiêm bằng các biện pháp như tác động nhiệt, xoa bóp hoặc vận động sẽ làm tăng tốc độ phân tán và hấp thu thuốc. Ngược lại, cố định vị trí tiêm, làm mát cục bộ hoặc garô sẽ làm chậm quá trình hấp thu.
3.3. Đặc điểm vật nuôi
Sự khác biệt về cấu trúc da, hệ tuần hoàn, hệ tiêu hóa và khả năng chuyển hóa thuốc giữa các loài vật nuôi (trâu, bò, dê, cừu, lợn, gia cầm,…) cũng làm cho tốc độ và mức độ hấp thu thuốc khác nhau, ngay cả khi dùng cùng một loại thuốc và liều lượng.
Trong thực tế chăn nuôi, hiệu quả điều trị không chỉ nằm ở hoạt chất, mà còn phụ thuộc rất lớn vào dạng bào chế, khả năng hấp thu và độ an toàn khi tiêm. Thấu hiểu điều đó, Fivevet phát triển dòng sản phẩm dạng tiêm như Five-Amox@.LA, Five-Chymosin, Five-Anagin.C, Five-Bromhexin Inject, Five-Butasal,... chuyên biệt cho vật nuôi, được nghiên cứu kỹ lưỡng để hấp thu tối ưu - tác dụng nhanh - ổn định nồng độ thuốc và giảm tối đa phản ứng tại chỗ tiêm.
Một số sản phẩm thuốc dạng tiêm của Fivevet
Các sản phẩm tiêm của Fivevet được thiết kế phù hợp với từng đường dùng (IM, SC, IV), lựa chọn dạng dung dịch hoặc hỗn dịch tối ưu, giúp thuốc phân tán tốt trong mô, hạn chế đau - sưng - kích ứng, đồng thời nâng cao hiệu quả điều trị và tiết kiệm chi phí cho người chăn nuôi.
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển Dược - Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Câu hỏi thường gặp:
1. Đường tiêm nào giúp thuốc tác dụng nhanh nhất trên vật nuôi?
Tiêm tĩnh mạch (IV) là đường đưa thuốc vào cơ thể nhanh nhất, vì thuốc đi trực tiếp vào máu, không cần qua giai đoạn hấp thu. Đường này thường dùng trong cấp cứu hoặc bệnh nặng cần tác dụng tức thì.
2. Tiêm bắp và tiêm dưới da khác nhau như thế nào?
- Tiêm bắp (IM): thuốc hấp thu nhanh, phù hợp với đa số trường hợp điều trị thông thường.
- Tiêm dưới da (SC): thuốc hấp thu chậm hơn nhưng kéo dài tác dụng, thường dùng cho thuốc cần duy trì nồng độ lâu.
3. Tiêm dưới da có an toàn hơn tiêm bắp không?
Tiêm dưới da thường ít gây tổn thương mô sâu, phù hợp với vật nuôi có khối cơ nhỏ. Tuy nhiên, chỉ nên dùng thể tích thuốc nhỏ, nếu tiêm nhiều dễ gây căng mô và kích ứng tại chỗ.
4. Vì sao không nên tiêm thể tích thuốc quá lớn vào một vị trí?
Tiêm quá nhiều thuốc tại một điểm có thể gây:
- Đau và tổn thương mô
- Khó khuếch tán thuốc
- Tăng nguy cơ tồn dư thuốc trong mô, đặc biệt với vật nuôi lấy thịt
5. Làm thế nào để sử dụng thuốc tiêm đạt hiệu quả cao và an toàn?
Người chăn nuôi cần:
- Chọn đúng đường tiêm
- Tiêm đúng liều, đúng vị trí
- Sử dụng dạng bào chế phù hợp
- Theo dõi phản ứng của vật nuôi sau tiêm
Xem thêm:
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
