Bệnh TGE ở lợn là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do Coronavirus gây ra trên đàn lợn, đặc biệt nghiêm trọng ở lợn con theo mẹ. Bệnh đặc trưng bởi tiêu chảy nặng, mất nước, suy kiệt nhanh và tỷ lệ chết cao (thường là 100% với lợn con dưới 2 tuần tuổi). Cùng Fivevet tìm hiểu dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân và cách phòng trị hiệu quả.
Bệnh TGE ở lợn
1. Bệnh TGE ở lợn là gì?
Bệnh viêm dạ dày – ruột truyền nhiễm (Transmissible Gastroenteritis – TGE) được ghi nhận lần đầu tại Hoa Kỳ vào thập niên 1940 và nhanh chóng trở thành một trong những bệnh vi rút gây tiêu chảy nguy hiểm nhất trên đàn lợn. Bệnh có tốc độ lây lan rất nhanh, đặc biệt thường bùng phát mạnh vào mùa lạnh.
TGE gây thiệt hại nặng nề ở lợn con theo mẹ, với tỷ lệ chết có thể lên tới gần 100% ở lợn dưới 2 tuần tuổi nếu không nhận được kháng thể bảo hộ từ sữa đầu của lợn mẹ.
Trong những năm gần đây, tại một số quốc gia, tần suất bùng phát TGE có xu hướng giảm do sự xuất hiện và lưu hành của các Coronavirus khác như PEDV. Tuy nhiên, TGE vẫn được xem là mối nguy tiềm ẩn trong chăn nuôi lợn và là đối tượng nghiên cứu quan trọng trong thú y, đặc biệt liên quan đến miễn dịch và phòng bệnh cho đàn nái – lợn con.
2. Tác nhân gây bệnh TGE ở lợn
Bệnh viêm dạ dày – ruột truyền nhiễm (TGE) do vi rút Transmissible Gastroenteritis (TGEV) gây ra. Tác nhân này thuộc họ Coronaviridae, chi Alphacoronavirus.
TGEV có cấu trúc RNA sợi đơn, chiều dương, được bao bọc bởi lớp vỏ lipid. Trên bề mặt vi rút có các gai glycoprotein (protein S – spike), đóng vai trò quan trọng trong việc gắn vi rút vào thụ thể trên tế bào biểu mô ruột non của lợn. Protein S cũng là kháng nguyên chính kích thích đáp ứng miễn dịch và tạo kháng thể trung hòa.
TGEV có sức đề kháng môi trường không cao: dễ bị bất hoạt bởi ánh nắng mặt trời và nhiệt độ cao. Tuy nhiên, trong điều kiện lạnh và ẩm, vi rút có thể tồn tại lâu ngoài môi trường. Vì vậy, bệnh thường bùng phát mạnh vào mùa đông và đầu xuân, thời điểm điều kiện thời tiết tại Việt Nam thuận lợi cho vi rút tồn tại và lây lan.
3. Dịch tễ học bệnh TGE ở lợn
3.1. Đối tượng nhiễm bệnh
Lợn ở mọi lứa tuổi đều có thể nhiễm vi rút TGE. Tuy nhiên, mức độ bệnh khác nhau tùy theo tuổi.
- Lợn con theo mẹ (≤ 14 ngày tuổi): mẫn cảm nhất, tỷ lệ chết có thể đạt 90–100%.
- Lợn cai sữa và lợn trưởng thành thường biểu hiện nhẹ hơn và tỷ lệ chết thấp.
3.2. Đường lây truyền
Vi rút TGE lây lan rất nhanh trong đàn, chủ yếu qua đường tiêu hóa.
- Lợn khỏe ăn phải thức ăn, nước uống hoặc phân có chứa vi rút từ lợn bệnh.
- Lây gián tiếp qua dụng cụ chăn nuôi, máng ăn, chuồng trại, quần áo, ủng, phương tiện vận chuyển và con người chăm sóc.
- Đặc biệt, lợn sau khi khỏi bệnh vẫn có thể mang và thải vi rút ra môi trường trong 2–8 tuần, tạo nguồn lây âm ỉ khiến bệnh dễ tái phát trong trại.
3.3. Yếu tố thuận lợi làm bệnh TGE bùng phát
Một số điều kiện giúp vi rút tồn tại và lây lan mạnh hơn:
- Thời tiết lạnh, ẩm
- Mật độ nuôi cao, đàn nuôi tập trung
- Điều kiện vệ sinh và an toàn sinh học kém (chuồng trại ẩm ướt, sát trùng không thường xuyên)
4. Cơ chế sinh bệnh TGE ở lợn
Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng, TGEV di chuyển xuống ruột non và nhân lên mạnh trong các tế bào biểu mô của nhung mao ruột, đặc biệt ở tá tràng và hỗng tràng.
Quá trình nhân lên của TGEV:
- Phá hủy tế bào biểu mô ruột, gây ra tình trạng teo nhung mao ruột (Villous atrophy) nghiêm trọng.
- Khi nhung mao bị phá hủy, ruột mất khả năng hấp thu chất dinh dưỡng và nước, đồng thời thiếu hụt các enzyme tiêu hóa (như lactase).
Hậu quả là lợn bị tiêu chảy nặng, mất nước, rối loạn điện giải và nhanh chóng suy kiệt. Ở lợn con, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện nên không đủ khả năng khống chế sự nhân lên của vi rút, dẫn đến tỷ lệ chết rất cao.
5. Triệu chứng lâm sàng bệnh TGE ở lợn
5.1. Lợn con theo mẹ
Lợn con là đối tượng bị ảnh hưởng nặng nhất và triệu chứng xuất hiện rất sớm:
- Nôn mửa, bỏ bú (dấu hiệu điển hình, thường xuất hiện đầu tiên)
- Tiêu chảy dữ dội, phân lỏng như nước, màu vàng nhạt hoặc xám
- Mất nước nhanh: mắt trũng sâu, da nhăn, lông xù, cơ thể lạnh
Lợn con thường suy kiệt nhanh và có thể chết sau 2–5 ngày do mất nước và rối loạn điện giải.
5.2. Lợn cai sữa và lợn trưởng thành
Ở lợn lớn hơn, bệnh thường nhẹ hơn nhưng vẫn gây thiệt hại về năng suất:
- Tiêu chảy từ nhẹ đến trung bình, tỷ lệ chết thấp
- Giảm ăn, mệt mỏi, chậm lớn
- Phân lỏng kéo dài vài ngày rồi có thể tự hồi phục
Tuy nhiên, khi có bệnh ghép (như PRRS, Mycoplasma hoặc các vi khuẩn gây bệnh hô hấp), triệu chứng sẽ nặng hơn và thời gian hồi phục kéo dài. Lợn khoảng 3 tuần tuổi thường sống sót nhưng dễ còi cọc, chậm phát triển.
5.3. Lợn nái
Ở lợn nái, triệu chứng thường không điển hình:
- Có thể không biểu hiện rõ ràng nếu chưa tiếp xúc nhiều với mầm bệnh
- Một số trường hợp có sốt, bỏ ăn, tiêu chảy nhẹ, giảm hoặc mất sữa, khiến lợn con càng dễ chết do vừa thiếu sữa vừa mất nước.
6. Bệnh tích đặc trưng bệnh TGE ở lợn
Khi mổ khám lợn mắc TGE, các tổn thương tập trung chủ yếu ở đường tiêu hóa, đặc biệt là ruột non:
- Dạ dày: thường chứa nhiều sữa đông vón cục chưa tiêu; niêm mạc dạ dày có thể xuất hiện xuất huyết nhẹ.
- Ruột non: thành ruột mỏng, mềm và gần như trong suốt do bị bào mòn, có thể nhìn thấy dịch chứa bên trong lòng ruột.
- Mạch treo ruột: các mạch máu và mạch bạch huyết nổi rõ hơn bình thường.
Ở mức độ vi thể (quan sát dưới kính hiển vi):
- Nhung mao ruột non teo và ngắn rõ rệt, tỷ lệ chiều dài nhung mao/độ sâu hố tuyến giảm mạnh từ khoảng 7:1 xuống còn gần 1:1.
Những tổn thương này làm ruột gần như mất khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng, là nguyên nhân trực tiếp gây tiêu chảy nặng và mất nước nhanh ở lợn con mắc TGE.
7. Chẩn đoán bệnh TGE ở lợn
7.1. Chẩn đoán lâm sàng và dịch tễ
Có thể nghi ngờ TGE khi xuất hiện các dấu hiệu đặc trưng sau:
- Dựa vào triệu chứng tiêu chảy cấp tính, lây lan nhanh trong đàn.
- Tỷ lệ chết cao ở lợn con theo mẹ.
7.2. Chẩn đoán phòng thí nghiệm
Để xác định chính xác, cần làm xét nghiệm:
- RT-PCR: phát hiện RNA của TGEV (phương pháp phổ biến và độ chính xác cao).
- ELISA: phát hiện kháng nguyên vi rút hoặc kháng thể kháng TGEV trong mẫu bệnh phẩm hoặc huyết thanh.
- Miễn dịch huỳnh quang (IF/IHC): phát hiện vi rút trong mô ruột.
7.3. Chẩn đoán phân biệt
TGE có triệu chứng rất giống một số bệnh tiêu chảy do vi rút khác ở lợn, cần phân biệt với:
- PED (Dịch tiêu chảy cấp ở lợn)
- Rotavirus
8. Phòng và chống bệnh TGE ở lợn
8.1. Biện pháp an toàn sinh học
Do TGE lây lan rất nhanh, an toàn sinh học là biện pháp quan trọng hàng đầu để bảo vệ đàn lợn:
- Vệ sinh, sát trùng chuồng trại định kỳ.
- Kiểm soát chặt người ra vào, phương tiện vận chuyển, dụng cụ chăn nuôi.
- Cách ly lợn mới nhập trước khi nhập đàn.
Lợn con chỉ được bảo vệ tốt khi nhận đủ kháng thể từ mẹ. Miễn dịch hiệu quả nhất chống TGE là kháng thể IgA tiết trong sữa đầu và sữa mẹ, vì vậy cần tạo miễn dịch vững chắc cho lợn nái mang thai.
8.2. Vắc xin phòng bệnh TGE ở lợn
Hiện nay vắc xin TGE chủ yếu gồm vi rút sống giảm độc lực hoặc vi rút bất hoạt.
- Tiêm cho lợn nái nhằm tạo kháng thể trong sữa đầu để bảo hộ lợn con.
- Giúp kích thích miễn dịch niêm mạc ruột và tăng lượng kháng thể IgA trong sữa.
Lịch tiêm thường áp dụng:
- Tiêm cơ bản cho nái hậu bị.
- Tiêm nhắc trước khi phối giống hoặc trước khi đẻ khoảng 2–4 tuần.
8.3. Điều trị bệnh TGE ở lợn
Hiện chưa có thuốc đặc trị vi rút TGE, mục tiêu điều trị là giảm chết do mất nước và bội nhiễm:
- Bù nước – điện giải: cho uống dung dịch Oresol, nước Glucose hoặc truyền dịch khi cần.
- Giữ ấm: tăng nhiệt độ ô úm để hạn chế stress lạnh và giảm tiêu hao năng lượng.
- Bổ sung kháng thể và chế phẩm hỗ trợ miễn dịch giúp lợn con tăng sức đề kháng.
Sản phẩm thuốc kháng sinh của Fivevet
Bài viết được biên soạn bởi Phòng Nghiên cứu phát triển Vắc xin- Công ty cổ phần thuốc thú y Trung ương 5 (Fivevet).
Câu hỏi thường gặp:
1. Bệnh TGE ở lợn là gì?
Bệnh TGE ở lợn (Transmissible Gastroenteritis) là bệnh tiêu chảy truyền nhiễm do Coronavirus gây ra trên lợn, đặc biệt nguy hiểm với lợn con theo mẹ.
2. Vì sao lợn con dưới 2 tuần tuổi chết nhiều khi mắc TGE?
Do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và ruột non bị vi rút phá hủy làm mất khả năng hấp thu nước, lợn con nhanh chóng mất nước và suy kiệt dẫn đến chết.
3. TGE lây truyền như thế nào trong đàn?
Bệnh chủ yếu lây qua đường tiêu hóa khi lợn khỏe ăn phải thức ăn, nước uống hoặc tiếp xúc với phân của lợn bệnh. Ngoài ra còn lây gián tiếp qua dụng cụ, quần áo, phương tiện và người chăm sóc.
4. Có thuốc đặc trị bệnh TGE không?
Hiện chưa có thuốc tiêu diệt vi rút TGE. Điều trị chủ yếu là bù nước, điện giải, giữ ấm và dùng kháng sinh để phòng bội nhiễm vi khuẩn đường ruột.
5. Làm sao phòng bệnh TGE hiệu quả nhất?
Tiêm vắc xin cho lợn nái trước khi đẻ và đảm bảo lợn con được bú sữa đầu đầy đủ là biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất.
Xem thêm:
Tài liệu tham khảo:
Chen Y, Zhang Y, Wang X, et al. Transmissible Gastroenteritis Virus: An Update Review and Perspective. Viruses. 2023;15(2):359. Published 2023 Jan 27. doi:10.3390/v15020359Zimmerman J.J. et al. (2019). Diseases of Swine. Wiley-Blackwell.
Transmissible gastroenteritis, WOAH - World Organisation for Animal Health
Transmissible gastro-enteritis (TGE), The pig site
024 3376 6868 
info@fivevet.vn 
Đăng nhập 
VN
ENG
